Ceart agus COMHAR

Mar a chaill iris Ghaeilge a heagarthóir

8. Eagarthóir eatramhach

 

Bhí alt ag Antón Mac Cába faoi chúrsaí Comhar in Foinse ar 8ú Samhain. Labhair sé le Aindrias Ó Cathasaigh agus Uaitéar Ó Ciaruáin araon, agus thug sé an dá thaobh den scéal. An tseachtain dár gcionn, bhí alt sa pháipéar céanna leis an eagarthóir Seán Tadhg Ó Gairbhí. Labhair seisean le Ó Ciaruáin amháin, áfach, gan bacadh le Ó Cathasaigh. Dúirt cathaoirleach bhord Chomhar go raibh Pól Ó Muirí ceaptha acu mar ‘eagarthóir eatramhach’ ar an iris. Bhí dóchas aige as Ó Muirí, agus bhí an bord le tabhairt faoi na beartais eile a bhí i gceist acu ach nach dtiocfadh leo a chur i gcrích de bharr an achrainn le Ó Cathasaigh.

Is aisteach nár mhian le heagarthóir Foinse an dá thaobh den scéal a thabhairt, agus is aisteach chomh maith nach dtiocfadh le deichniúr ball an bhoird – iad uile ‘ag saothrú go dian’, mar a dúirt a gcathaoirleach ag an seoladh - rud ar bith a dhéanamh faoi na beartais seo i rith na tréimhse seo. Ach is aite fós ceapachán seo an eagarthóra eatramhaigh. De réir an chonartha idir bord Chomhar agus Foras na Gaeilge, bhí ar Chomhar aon phost a fhógairt go poiblí, rud nach ndearnadh sa chás seo.

Tá Ó Muirí ina eagarthóir Gaeilge leis an Irish Times le fada an lá. Níor léirigh a cheapachán go raibh fuil úr ag teastáil ó bhord Chomhar. Chiallaigh sé go raibh cuid mhór de mheáin chlóite na Gaeilge faoi eagarthóireacht aon duine amháin. Agus níl aon cháil ar Ó Muirí mar iriseoir dúshlánach: ní gan chúis a thugtar an leasainm ‘Tuirsiúil’ ar ‘Tuarascáil’ san Irish Times.

Agus bhí sé ina eagarthóir ar Comhar cheana, i 1997-98. Cibé fadhbanna a bhí ag an iris faoi eagarthóireacht Mhichíl Uí Uanacháin, bhí sé i bhfad níos measa faoi eagarthóireacht Uí Mhuirí. Bhí droch-chuma ar dhearadh na hirise, agus bhí an t‑ábhar leamh de ghnáth. Rinne Bord na Gaeilge (mar a bhí air ag an am) athbhreithniú ar dheontas Comhar agus a thréimhse eagarthóireachta ag teacht chun deiridh. Shocraigh siad deontas méadaithe a thabhairt di – ar choinníoll go ndéanfaí athrú ar an iris ó bhun go barr. Ba chuid den athrú sin imeacht Uí Mhuirí.

Tháinig eagrán de Comhar amach i lár mhí na Nollag. De ghnáth, bíonn eagrán na Nollag de Comhar ina mhór-eagrán litríochta, ach theip ar an bhord iarratas maoinithe a chur isteach chuig an Chomhairle Ealaíon in am, agus ní raibh ann ach gnáth-eagrán. Bhí athdhearadh air, ach bhí sé ag iarraidh ailt ghearra a leathnú thar chúpla leathanach chun an iris a líonadh, ba léir. Ní raibh plé ar bith ar chúrsaí reatha ann. Pictiúir d’fhilí ó na seachtóidí a bhí ar an chlúdach – rud nach meallfadh an pobal mór, b’fhéidir. Ní raibh aon ábhar dírithe ar dhaoine óga ann ach oiread. An raibh aighneacht Chomhar chuig an Fhoras caite amach?

Foilsíodh ráiteas eile ón bhord san eagrán, a shéan arís an méid a bhí ráite ag Ó Cathasaigh. Chuir seisean freagra chuig Ó Muirí ar 23ú Nollaig, inar dúradh:

‘Is dóigh nár tugadh an dara rogha duit ach an ráiteas úd ó bhord stiúrtha Chomhar Teo a fhoilsiú i d’iris. Más Iris Oifigiúil de chuid an bhoird chéanna atá tú a chur le chéile, tá iachall ort a gcuid imlitreacha a fhoilsiú, agus aon rud a thagann salach ar líne an pháirtí a choinneáil amach. Más iris neamhspleách atá faoi do chúram, áfach, foilseoidh tú an freagra seo ón té a bhfuil bréag curtha air i d’iris.…

Deir ráiteas an bhoird go léiríonn foilsiú eagrán na Samhna nach raibh aon fhonn cinsireachta orthu. A mhalairt ghlan a léiríonn sé. …chuir an bord cosc le clóbhualadh eagrán sin na Samhna. Ansin rinne siad iarracht scríbhinní an eagráin sin a ghoid. Níor lig siad an t‑eagrán i gcló nó go raibh a n‑iarracht cinsireachta sáraithe ag daoine eile ar mó a meas ar an neamhspleáchas i gcúrsaí iriseoireachta. Dá bhfaigheadh bord Chomhar Teo a mhian, ní i lámha na léitheoirí ach i bpoll dubh éicint a bheadh an t‑eagrán sin fós.

Tá a fhios agat anois céard atá romhat féin má bhíonn aon bhara neamhspleách fút choíche. Má dhéanann tú mar a dhéanfadh eagarthóir fiúntach ar bith - an freagra seo ó dhuine ar cuireadh bréag air i d’iris a fhoilsiú - feicfidh muid an bhfuil tú ceaptha ag an mbord úd mar eagarthóir nó mar ghiolla.’

B’fhéidir go síleann Ó Muirí nach bhfuil aon spéis ag a léitheoirí sa scéal seo. Ach ansin, cén fáth ar fhoilsigh sé ráiteas an bhoird faoi? Má shocraigh sé é a fhoilsiú, ba cheart go bhfoilseodh sé freagra air. Ach an raibh cead aige gan é a fhoilsiú, nó ar threoraigh an bord dó é a chur isteach? Má threoraigh, an dtreoróidh siad dó gan freagra Uí Chathasaigh a fhoilsiú? Nó an gcuirfidh sé féin-chinsireacht i bhfeidhm, chun nach mbeidh gá le haon treorú?

Tháinig deireadh leis an bhliain 2008 gan aon chruinniú cinn bliana de Chomhar Teoranta a bheith ann. Nach raibh ceart ag baill an chomhlachta eolas a fháil faoi imeachtaí tromchúiseacha na bliana? Nó an raibh eagla ar an bhord cuntas a thabhairt ar a chuid gníomhartha?

Tháinig eagrán eile amach i mí Eanáir 2009. Arís, ní raibh aon ábhar ar chúrsaí reatha ann, ná aon ábhar do léitheoirí níos óige.  Is cosúil nach bhfuil fonn ar mhórán scríbhneoirí scríobh do Comhar. Má leanann an iris ar aghaidh mar seo, beidh go leor de na daoine céanna ag scríobh i ngach eagrán. Bhí cuma aisteach ar an eagrán seo, agus an leathanach cúil folamh ar fad, fiú.

Is dócha go bhfuil cúpla cúis ann go dtugann bord Chomhar ‘eagarthóir eatramhach’ ar Ó Muirí. Ar an chéad dul síos, b’fhéidir go nglacfaidh Foras na Gaeilge leis nár ghá post an eagarthóra a fhógairt más ceapachán sealadach a bhí ann. Chomh maith leis sin, thig leo freagracht a shéanadh as eagarthóireacht Uí Mhuirí, atá lag agus ag teacht salach ar an fhís a luaigh siad leis an Fhoras. Is dócha go bhfuil súil acu go gcoinneoidh sé cineál éigin irise ag teacht amach go dtig leo eagarthóir eile a aimsiú – ach is cosúil go mbeidh siad ag fanacht an-fhada leis an eagarthóir eile sin. Ní raibh mórán daoine ag iarraidh an phoist i samhradh 2008, agus i ndiaidh an mhéid a tharla don eagarthóir deireanach, is beag seans go mbeidh scuaine iarrthóirí ann an chéad uair eile!

Tháinig deireadh le conradh Uí Chathasaigh leis an bhord ar 6ú Eanáir 2009. Cé go raibh sé geallta ag an bhord chomh fada siar le 27ú Deireadh Fómhair a chuid táillí go dtí sin a íoc leis, ní bhfuair sé tuarastal do mhí na Samhna ar aghaidh go dtí 13ú Eanáir, i ndiaidh dó íocaíocht a éileamh orthu cúpla uair agus imeachtaí dlí a lua leo.

Chuir sin deireadh leis an chaidreamh fíor-aisteach seo idir bord Chomhar agus Aindrias Ó Cathasaigh. Ach is gearr go mbeidh ar an bhord tuairisc leathbhliantúil a chur chuig an Fhoras. Ábhar suimiúil léitheoireachta a bheidh ansin.